واکاوی چالش‌های اخلاقی و روان‌شناختی ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامه‌های درسی نظام آموزش و پرورش ایران: ارائه یک الگوی مفهومی - اکبرزاده سقای مهدی; مسعودیان پریسا; احمدزاده پریناز; محدث نسرین (نشریه پژوهش و نوآوری در تربیت و توسعه)
هدف این پژوهش واکاوی چالش‌های اخلاقی و روان‌شناختی ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامه‌های درسی نظام آموزش و پرورش ایران و ارائه یک الگوی مفهومی برای تبیین عوامل، پیامدها و راهبردهای مدیریت این چالش‌ها بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر نظریه داده‌بنیاد انجام شد. جامعه پژوهش شامل متخصصان حوزه برنامه‌ریزی درسی، فناوری آموزشی، هوش مصنوعی، روان‌شناسی تربیتی، اخلاق فناوری و مدیران آموزشی شهر تهران بود. نمونه‌گیری به صورت هدفمند و با روش گلوله‌برفی انجام شد و تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. در مجموع 22 نفر از خبرگان در پژوهش مشارکت کردند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق گردآوری شد و با استفاده از مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی مورد تحلیل قرار گرفت. به منظور افزایش اعتبار یافته‌ها از راهبردهایی نظیر بازبینی مشارکت‌کنندگان، مقایسه مستمر داده‌ها و بررسی همتایان استفاده شد. تحلیل داده‌ها منجر به استخراج 281 کد اولیه، 12 مقوله فرعی و 3 مقوله اصلی شد. نتایج نشان داد که چالش‌های اخلاقی و روان‌شناختی مهم‌ترین ابعاد مؤثر بر ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامه‌های درسی هستند. در میان چالش‌های اخلاقی، حریم خصوصی و امنیت داده‌ها، تضعیف اصالت یادگیری و سوگیری الگوریتمی بیشترین اهمیت را داشتند. در حوزه روان‌شناختی نیز کاهش تفکر انتقادی، افت خودکارآمدی شناختی، وابستگی فناورانه و کاهش تعاملات اجتماعی به عنوان مهم‌ترین دغدغه‌های خبرگان شناسایی شدند. همچنین نتایج نشان داد که عواملی نظیر آمادگی معلمان، چارچوب‌های حقوقی، زیرساخت‌های فناورانه و سطح سواد هوش مصنوعی در شکل‌گیری پیامدهای این فناوری نقش تعیین‌کننده دارند. بر اساس یافته‌ها، یک الگوی مفهومی شامل شرایط علّی، زمینه‌ای، مداخله‌گر، راهبردها و پیامدها طراحی شد. یافته‌های پژوهش نشان داد که ادغام هوش مصنوعی مولد در برنامه‌های درسی فرایندی چندبعدی است که نیازمند توجه همزمان به ابعاد اخلاقی، روان‌شناختی، آموزشی و حکمرانی است. بهره‌گیری اثربخش از این فناوری مستلزم تدوین چارچوب‌های اخلاقی، ارتقای سواد هوش مصنوعی، بازطراحی برنامه‌های درسی و ایجاد نظام‌های نظارتی مناسب است. در غیر این صورت، احتمال بروز آسیب‌هایی نظیر تضعیف تفکر انتقادی، نقض حریم خصوصی، تشدید نابرابری آموزشی و کاهش کیفیت یادگیری افزایش خواهد یافت.